27.03.2011

Senatorska 13/15 - Pałac Prymasowski

Teren na którym stoi pałac w 1593 zakupił biskup płocki Wojciech Baranowski. Ulica nosiła wówczas nazwę Koziej i stały tu dworki i browary. W 1610 po awansie na prymasa Baranowski oddaje pałac kapitule gnieźnieńskiej. W czasie Potopu szwedzkiego pałac został zniszczony. Odbudową kierował architekt Józef Fontana. Po odbudowie kardynał Michał Radziejowski przebudował pałac przy według projektu Tylmana z Gameren. Architekt poszerzył dwór i dobudował narożniki. Niestety plany z tego okresu nigdzie się nie zachowały. W czasie wojny północnej w 1704 roku pałac zostaje ponownie zniszczony. Król August II uznał prymasa Radziejowskiego za wroga publicznego, wydając posiadłość na łup Sasom, Kozakom i Wołochom. Odbudowy kierował Jan Chrzciciel Ceroni, jednakże i jego plany nie przetrwały do dziś.

Akwarela Zygmunta Vogla, 1789.

Lata 1776-1783 to znowu przebudowa pałacu. Od roku 1777 rezydencję zajmuje prymas Antoni Ostrowski. Pałac był wówczas już bardzo zaniedbany a remonty pochłonęły fortunę. Projektantem był znany architekt Efraim Schroeger. Jego projekt przewidywał ujednolicenie zespołu zabudowań na terenie posesji i nadanie rezydencji charakteru bardziej monumentalnego. Głównym elementem miało pozostać założenie Tylmana z korpusem głównym i narożnymi alkierzami. Pałac zmienił charakter z wiejskiego na miejski. Od ulicy nie oddzielał go już mur, zamiast tego zaprojektowano tu kratę i dwie bramy, jedna dla wjeżdżających karoc, druga dla wyjeżdżających. Pałac został ukończony przez Schroegera, jednak następca Ostrowskiego, Michał Poniatowski zlecił kolejne prace, by wnętrza bardziej oddawały jego upodobania estetyczne. Zadania podjął się Szymon Bogumił Zug. Schroeger preferował dekoracje sztukatorskie wnętrz, tym razem, zaczęły przeważać dekoracje malarskie. Zatrudniono w tym celu m.in. znanego malarza, Szymona Mańkowskiego. Zug dobudował w ogrodzie Ujeżdżalnię. Jej charakterystycznym elementem była ośmiokolumnowa otwarta elewacja od frontu. Wnętrze pokryte było malowidłami ściennymi. Architekt rozbudował również budynki gospodarcze, dobudował jedno piętro nad stajniami, nadbudował budynek z kuchnią oraz wozownię. Meble Poniatowski po swoim poprzedniku zatrzymał, płacąc za nie spadkobiercom Ostrowskiego.

Stanisław August Poniatowski zmarł 12.08.1794r. Niedługo potem nastąpił trzeci rozbiór Polski wraz z którym kończą się czasy największej świetności rezydencji. Na miejsce Poniatowskiego do pałacu wprowadził się feldmarszałek Suworow, który wydał tu bal na cześć carycy Katarzyny II. Potem pałac na krótko przekazano prymasowi Ignacemu Krasickiemu, wybranemu na arcybiskupa przez króla pruskiego Wilhelma II. W wyniku konfliktu z królem, prymas musiał pałac opuścić. Od tego momentu budowla zmieniała swoje funkcje wielokrotnie. Urzędował tu przez krótki czas jeszcze prymas Józef Miaskowski, jednak ze względu na brak funduszy na remont pałacu, zdecydował się go opuścić. W kolejnych dekadach mieściły się tu różne instytucje pruskie, ale również kawiarnie, teatry, pensjonat dla młodzieży, szkoły, lazaret wojskowy, sądy i wiele innych. Jest to również okres degradacji długo nieremontowanego budynku. W wyniku zajęcia pałacu przez Szkołę Junkrów, z wnętrz zostały usunięte niektóre plafony i płaskorzeźby.

Po odzyskaniu niepodległości pałac odrestaurowano pod kierunkiem Mariana Lalewicza. Na skutek znikomego zapoznania się z rysunkami Vogla, architekt dokonał tu nieudanych zmian. Portyk korpusu głównego Lalewicz uznał za zaprojektowany przez Rosjan, podczas gdy swój kształt uzyskał znacznie wcześniej. Portyki boczne i główny zostały ujednolicone. Po przebudowie mieściło się tu Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych.

We wrześniu 1939 roku pałac uległ dużym uszkodzeniom - zniszczony został dach i prawie wszystkie stropy. Odbudowę rozpoczęto w listopadzie 1949 roku pod kierunkiem Kazimierza Saskiego. Za główny cel przyjęto odtworzenie wyglądu pałacu w jak największym stopniu. Ostatecznie wprowadzono jednak pewne zmiany, dotyczy to wspomnianych rzeźb na bocznych attykach, które na rysunku Vogla są namalowane dosyć ogólnikowo. Z kolei dekoracje na tympanonie ostatecznie zaprojektowano z myślą o Ministerstwie Kultury i Sztuki, które miało mieć tu swoją siedzibę. Niestety wyburzono całą zabudowę gospodarczą. Z czternastu sal w przyziemiu, siedem zrekonstruowano na podstawie przekazów ikonograficznych i ocalałych fragmentów. Cztery sale uzyskały nowy wystrój.

Dziś dziedziniec jest wielkim parkingiem, co niezbyt korzystnie wpływa na wizerunek pałacu od ulicy Senatorskiej. Ogrody zostały zasłonięte przez maszkarony gomółkowskie od ulicy Moliera. W byłym pawilonie ogrodowym w 1976 roku powstało Muzeum Karykatury, wejście do niego znajduje się od ulicy Koziej. Rekonstrukcja rozbiła tym sposobem cały zespół zabudowań wraz z ogrodem, ograniczając się tylko do samego pałacu. Obecnie pałac mieści siedziby kilku firm oraz centrum konferencyjne.

Rok 1960. Z tabliczek po lewej stronie można się dowiedzieć,
że była tu siedziba Pagartu.
Marzec 2011. Zdjęcie robione w sobotę.W tygodniu jest
więcej samochodów na parkingu.

3 komentarze:

  1. Warto nadmienić iż przez kilkadziesiąt lat stał przed pałacem pomnik Stanisława Staszica, który jakiś czas temu zniknął i go nie ma.

    OdpowiedzUsuń
  2. Owszem, był i znikł... Losy jego nie są mi znane.

    OdpowiedzUsuń
  3. Jeden błąd w trzecim akapicie: "Stanisław August Poniatowski zmarł 12.08.1794r.", chodzi o Michała :-)

    OdpowiedzUsuń