14.03.2011

Senatorska 33 - Kościół Świętego Antoniego Padewskiego i klasztor franciszkanów - reformatów

Znajdujący się po nieparzystej stronie Senatorskiej, zaraz za Pałacem Błękitnym kościół reformatów powstał na początku XVII wieku. Wtedy to nuncjusz papieski, za sprawą próśb reformatów, starał się o pozwolenie na ich osiedlenie się w Polsce. Od samego początku przeciwny temu był zakon bernardynów aż w końcu papież Grzegorz XV wydał zgodę i napisał listy polecające do kilku osobistości: arcybiskupa gnieźnieńskiego Wawrzyńca Gembickiego, biskupa krakowskiego Marcina Szyszkowskiego, wojewody krakowskiego Jana Tęczyńskiego, oraz do Adama Przyjemskiego - oboźnego koronnego. Reformaci jeszcze przez wiele lat borykali się z trudnościami fundacyjnymi oraz ze strony bernardynów, jednak wkrótce zyskali przychylność króla i zaczęli starać się o ziemie pod budowę klasztorów. Król wynajął zakonnikom kamienicę w pobliżu swego zamku i płacił za ich utrzymanie. Obiecał im także budowę klasztoru. Także biskup poznański Andrzej Opaliński był przychylny reformatom i zezwolił na budowę klasztorów w Osiecznej i Miejskiej Górce. Bernardyni nie dawali za wygraną do tego stopnia, że papież zagroził im ekskomuniką, jesli nie przestaną nękać reformatów. Nie wybudowana jeszcze, ale zaplanowana placówka warszawska otrzymała pierwszego przełożonego w osobie o. Bonawentury a Verallo.

W 1623 roku król ofiarował reformatom ziemie do wyboru: na Krakowskim Przedmieściu albo na Piaskach przy Senatorskiej. Zakonnicy zdecydowali się na ulicę Senatorską, aby odizolować się zarówno od bernardynów z kościoła św. Anny jak i od hałasu. Była to powszechna strategia tego zakonu, który preferował osiedlanie się w bardziej odosobnionych miejscach, gdzie było miejsce na ewentualne rozszerzanie się kompleksu kościelno - klasztornego.

Budowa pierwszego kościoła w tym miejscu została ufundowana przez króla Zygmunta III Wazę. Miała charakter dziękczynny za zdobycie Smoleńska 13 czerwca 1611 roku. Data tego wydarzenia w kościele katolickim jest obchodzona jako święto Antoniego z Padwy więc kościół otrzymał jego wezwanie.

Uroczyste wprowadzenie zakonników w którym udział brali m.in. król Zygmunt III, przyszły papież Klemens X i nuncjusz papieski Jan Lancellotti odbyło się 4 października 1623. Krzyż został poświęcony przez kanclerza koronnego biskupa kujawskiego Andrzeja Lipskiego. Jeszcze przed rozpoczęciem budowy okazało się, że król i zakonnicy mają różne zdania co do wyglądu kościoła. Król chciał aby powstał tu murowany kościół ale reformaci wolą skromny kościółek odpowiadający ich konstytucji oraz drewniany klasztor. Takie budynki mogły powstać bardzo szybko i pochłaniały stosunkowo mało funduszy, nie wymagały również zatrudniania architekta. Król nie opierał się zbyt mocno i w ciągu kilku miesięcy można było już odprawić mszę w części prezbiterialnej.

Klasztor na obrazie Canaletta

W marcu 1624 roku król wydał reformatom dyplom fundacyjny, który określał wielkość ich posesji na 400 kwadratów (ok. 5,675 ha). Niestety konieczne było wstrzymanie budowy do maja 1624 ze względu na epidemię. W przeciągu kilku lat ukończono kościół i skromny klasztor z dziesięcioma celami dla zakonników. Król wyposażył świątynię w konieczny sprzęt liturgiczny oraz klasztor w niezbędne do życia rzeczy. Konsekracja nastąpiła dopiero dziesięć lat później, bo król wciąż miał nadzieję, że uda się nakłonić reformatów do wzniesienia okazałej świątyni. Akt konsekracyjny otrzymano w 1635 roku. Korzystając z faktu, iż Zygmunt III umarł, niektórzy magnaci przywłaszczyli sobie ziemie klasztorne. Tym sposobem posesja zakonników zmniejszyła się o połowę. Bracia uznali, że mają tego dosyć w chwili, gdy na gruntach klasztornych Andrzej Leszczyński zaczął budować sobie pałac. Poskarżyli się królowi i podkanclerzy koronny musiał wyburzyć fundamenty. Mógł tego zresztą nie robić bo kościół został zniszczony w roku 1657 przez wojska księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego. Z pewnością nie omieszkaliby zająć się i posiadłością Leszczyńskiego.

Rysunek z "Tygodnika Ilustrowanego", 1863

Zakonnicy zdecydowali się ostatecznie na wybudowanie nowej murowanej świątyni. Wydzierżawili od pijarów warszawskich cegielnię i zaczęli produkować cegły na potrzeby budowy. Plany powierzono Józefowi Szymonowi Bellottiemu. Kasztelan Stanisław Skarszewski zobowiązał się ufundować kościół. Nowy kościół postanowiono ustawić w miejscu innym niż stary, żeby uniknąć konieczności rozbierania starej świątyni. W 1668 położono kamień węgielny. Skarszewski odpowiednikiem Billa Gatesa nie był toteż budowa szła powoli. Król Jan Kazimierz dorzucił 3 tysiące florenów. W 1676 Bellotti rozpoczął prace dekoracyjne w kościele. Kamieniarza sprowadzono z Gdańska. Wykonał on portal drzwi głównych, obramowania wejść prowadzących do podziemi oraz posadzkę. W 1679 skończono kościół w stanie surowym. Konsekracja odbyła się nieco później - 31 sierpnia 1681 r. W latach 1734-1735 za sprawą króla Augusta III Sasa po prawej stronie prezbiterium wybudowano lożę dla niego i jego małżonki (para królewska mieszkała w pałacu obok). Rzeźby we wnętrzu kościoła zostały stworzone przez Jana Jerzego Plerscha. W latach 1767-1781 zbudowano kaplicę Matki Boskiej, a w 1792 roku do krużganka dobudowano boczne ramiona. W 1850 umieszczono obraz Matki Boskiej w tympanonie frontonu, a w 1851 ustawiono przed kościołem jej figurę wykonaną przez Antoniego Messinga. W następnych latach przesunięto ołtarz główny.

Pocztówka z początku XX wieku

7 lipca 1867 r. nastapiła kasata zakonu. Podzielono grunty, których część otrzymała organizacji Czerwonego Krzyża. Zburzono część klasztoru. Od Czerwonego Krzyża teren dzierżawili różni przedsiębiorcy. Następnie kościół stał się własnością nowoutworzonej parafii św. Antoniego i przyjął funkcje kościoła parafialnego, co wpłynęło na jego wygląd i organizację. W 1872 roku parafianie zrobili zrzutkę i z tego funduszu wyremontowano kościół. Nowy program organizacji kościoła realizowany był do I wojny światowej. Do tego czasu wzniesiono dwie nowe kaplice - Najświętszej Rodziny (na miejscu dawnego skarbca w 1895) i Najświętszego Serca Jezusowego (w 1907) na miejscu dawnej klatki schodowej prowadzącej do zakrystii i chóru zakonnego. Architektem tych neobarokowych kaplic był Józef Dziekoński.

Klasztor został zniszczony przez wojska niemieckie podczas walk powstańczych w 1944 roku. Szczególnie wówczas ucierpiał ołtarz główny i boczne, ambona i organy. Kaplica św. Rodziny i krata ocalała. Kościół został odbudowany w latach 1950-1956 według projektu Karola Szymańskiego. Ołtarz główny był konsekrowany przez kardynała Stefana Wyszyńskiego w dniu 18 stycznia 1969 roku.

Kościół od strony Senatorskiej, 2011

Kościół od strony Ogrodu Saskiego, 2011

1 komentarz:

  1. Tej pocztówki nie widziałem wcześniej, fajna - oby, zgodnie z pogróżkami autora, częściej się te wpisy okołomakietowe i inne pojawiały!

    OdpowiedzUsuń