12.10.2011

Krakowskie Przedmieście 15 - Pałac Potockich

W 1643 roku powstał tu drewniany dwór wojewodów malborskich i płockich, Denhoffów wzniesiony przez Kaspra Denhoffa. Obok na posesji stał dwór Jakuba Sobieskiego od strony Dziekańskiej, a od Czystej (Ossolińskich) dwór kasztelana czerskiego Stanisława Lasockiego. Przed domami rozciągały się ogrody. Przebiegająca obok posiadłości Denhoffów ul. Czysta nie była bezpieczna, wykopali oni bowiem głęboki rów, przykryty gałązkami i porośnięty powojem. Rów ten służył służbie do łapania bezpańskich knurów. W czasie szwedzkiego Potopu dwory uległy spaleniu. Sobieski podarował ziemię Helenie Załęckiej, siostrzenicy, a Denhoffowie odkupili zgliszcza od Lasockich. Ernest Denhoff zbudował barokowy korpus pałacu głównie za pieniądze zdobyte na chłopach, trzymanych twardą ręką. W 1656 roku pałac spłonął, ale w 1669 Ernest Denhoff odbudował pałac, już murowany. Była to piętrowa, dziewięcioosiowa budowla z trzyosiowym ryzalitem w głębi posesji przy Krakowskim Przedmieściu. Za dworem ciągnął się aż do ulicy Wierzbowej ogród.

W 1693 posesję odziedziczyła Konstancja ze Słuszków Denhoff. Ten pałac wykupiła rodzina Potockich, rozbudowując go według projektu Jana Kamsetzera. Jan Potocki umieścił tu czytelnię w trzech pokojach, które umeblował i można było czytać tu gazety polskie i zagraniczne. Dwór w rękach Denhoffów znajdował się do 1731 roku, kiedy to przeszedł drogą małżeństwa w ręce Augusta Aleksandra Czartoryskiego. W latach 1760 - 66 Czartoryscy dobudowali boczne ryzality i alkierze od ogrodu, a także nadali budowli szatę późnobarokową według projektu Jakuba Fontany i Efraima Schroegera. Od strony Krakowskiego przedmieścia powstała kordegarda również projektu Efraima Schroegera. Na przełomie XIX i XX w. mieściły się tu sklep ze słodyczami Franciszek Fuchs i Synowie. W latach 1784 - 86 wyposażono wnętrza na nowo wg proj. Szymona B. Zuga.

W 1799 roku pałac otrzymała w spadku Aleksandra, żona Stanisława Kostki Potockiego, który w rok później urządził tu kilkupokojowy apartament według planów Stanisława Loba i wyremontował resztę pokoi, zdewastowanych przez stacjonujące tu wojska pruskie. Pałac powoli tracił swój reprezentacyjny charakter zmieniając się w kamienicę dochodową. Potoccy ciągnęli zyski z odnajmu, mieszkał tu m.in. Julian Ursyn Niemcewicz, a w kordegardzie prowadziła sklep z brązami firma Braci Łopieńskich. W 1807 roku wydano tu wielko bal na cześć Napoleona. W roku 1824 zarządcą został Aleksander Potocki, właściciel od 1831. W 1830 działał tu zakład wyrabiający „złote pierścienie z godłem wolności” E. Kelcha. W skrzydle od strony ulicy Czystej urządzono sklepy, między innymi księgarnia Gebethnera i Wolffa. Ogród za pałacem rozparcelowano pod budowę kamienic dochodowych.

W 1881 na dziedzińcu pałacu wzniesiono pawilon wystawowy. Autorem projektu był Leander Marconi a inwestorem Gracjan Ungier. Pawilon zwany „Szopą Ungra”, przez jakiś czas był siedzibą Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Pokazywano tu m.in. Hołd Pruski, Nanę i Bitwę Pod Grunwaldem Matejki. Pokazywanie Nany spowodowało zamknięcie szopy za gorszenie młodzieży szkolnej. W 1856 roku Stanisław Potocki umieścił tu wystawę poświęconą starożytności, z której dochód poszedł na schronisko dla ubogich. W 1896 roku wstawiono bramy z warsztatu Stanisława Zielińskiego według rysunków Zenona Chrzanowskiego i Władysława Marconiego, a ówczesny właściciel, Józef Potocki, kazał rozebrać szopę Ungra. Na przełomie XIX i XX wieku mieściła się tu księgarnia Gebethner i Wolff, magazyn mód Edwarda Lotha, wytwórnia kapeluszy słomkowych i filcowych, skład główny fabryki obić papierowych J. Franaszek, sklep brązowniczy Bracia Łopieńscy, sklep kwiatów Stanisława Sobalskiego (później właścicielami byli Maria i Władysław Rzącówien), konfekcja damska Anny Thones, magazyn bielizny damskiej Gustawa Żmigrydera, sklep z zabawkami J.A. Komorowskiego, magazyn mód „Sidone” Sydonii Knapp. W 1892 roku skrzydło w pałacu kupił Arpad Chowańczak dla siebie i swojej firmy garbarskiej. W czasie I wojny urzędował tu pełnomocnik niemieckiego gubernatora Huetten-Czapski. Wyprawiał on bale dla arystokracji i oficerów niemieckich, co wywoływało duże oburzenie w Warszawie. W okresie międzywojennym działały tu nadal księgarnia i sklep firmy Braci Łopieńskich, ale także Centrala Czasopism Zagranicznych Jana i Emilii Nowickich. Około 1924 roku pałac był także siedzibą poselstwa Szwedzkiego, przeniesionego później do siedziby własnej przy Bagateli 3. Od 1926 roku do wojny, ostatnim właścicielem był Józef Potocki. W czasie wojny w mieszkaniu Chowańczaków odbywały się spotkania dowództwa AK i tajne komplety UW.

Pałac został zniszczony przez Niemców w 1944. Odbudowę w latach 1947 - 48 prowadził Zygmunt Stępiński pod kierunkiem Jana Zachwatowicza. Niestety nie odtworzono figur nad środkowym ryzalitem wejściowym do pałacu. Obecnie pałac mieści siedzibę Ministerstwa Kultury.

Widok z lotu ptaka. 1963.

1 komentarz:

  1. A w Kordegardzie przed pałacem co się mieści? Wielka Sztuka!!!

    OdpowiedzUsuń