04.12.2011

Krakowskie Przedmieście 3 - Bazylika św. Krzyża

Początki kościoła w tym miejscu sięgają 1510 roku i drewnianej kapliczki, z czasem przekształconej w drewniany kościółek. W XVII wieku powstała już nowa, drewniana świątynia, przy której w 1626 roku erygowano parafię. W 1651 roku do Polski księży Misjonarzy, których celem było podnoszenie wykształcenia wśród księży, sprowadziła Maria Ludwika Gonzaga, a w 1653 roku otrzymali oni ten kościół. Drewniany kościół został zniszczony podczas potopu szwedzkiego, więc w 1679 roku przystąpiono do jego odbudowy w nowej, murowanej odsłonie. Budowa trwała niemiłosiernie długo, do 1693 roku powstał kościół dolny, do 1696 roku kościół górny, wówczas konsekrowano całą świątynię. Dalsze etapy prac kończono w 1737 roku, była to dolna część fasady według projektu Józefa Fontana oraz w 1757 roku reszta fasady z wieżami, już wg projektu syna Józefa, Jakuba Fontany. Samą halę kościoła zaprojektował Józef Szymon Bellotti. W dniu ukończenia był największą warszawską świątynią. Ciekawostką jest to, że w 1707 roku ksiądz Wawrzyniec Benik odprawił tutaj po raz pierwszy w historii gorzkie żale. Kościół św. Krzyża jest kościołem barokowym, zbudowanym na planie krzyża łacińskiego, z transeptem i pozorną kopułą na skrzyżowaniu naw z transeptem, w większości wg projektu Józefa Szymona Bellottiego. Kościół jest jednonawowy, a boczne kaplice tworzą pseudonawy, połączone ze sobą arkadowym przejściem. Wg założeń tworzą one przeplatające się strefy cienia i światła, symbolicznie tworząc walkę dobra ze złem.

W okresie zaborów odbywały się w nim liczne manifestacje patriotyczne. Po powstaniu styczniowym, w 1864 roku zakon Misjonarzy zlikwidowano, księża odzyskali go dopiero po 1918 roku. Kościół ucierpiał w bombardowaniach 1939 roku, spowodowane to było sąsiedztwem pałacu Zamoyskich, gdzie mieściły się biura dowództwa obrony Warszawy. W świątyni zarwane zostały sklepienia. W czasie powstania warszawskiego toczyły się tu ciężkie walki. 23 sierpnia kościół św. Krzyża zostaje zdobyty przez powstańców z kompanii Lewar i innych oddziałów. Od strony świątyni powstańcy atakują Komendę Policji. Niemcy rozpoczęli zmasowany ostrzał kościoła pociskami artyleryjskimi, powodując zapalenie się obu wież, dachu i kaplicy Najświętszej Maryi Panny. Zburzony został też dom Księży Misjonarzy. Zniszczenia kościoła dopełnił szalejący pożar. W dniach 4-5 września nastąpiło powtórne zdobycie kościoła św. Krzyża przez oddziały niemieckie. Dzień później w obawie przed powstańcami Niemcy wprowadzili do kościoła dwa "goliaty". Zdetonowane uczyniły straszliwe spustoszenie. Rozbiły fasadę świątyni i wejście. Załamało się sklepienie nad dolnym kościołem. Wielki ołtarz, ołtarz św. Rocha i rzeźbiony ołtarz św. Wincentego zmieniły się w stos gruzu. Figura Chrystusa niosącego krzyż spadła na bruk. Niemcy wywieźli figurę 22 października. W styczniu 1945 roku, na kilka dni przed opuszczeniem Warszawy Niemcy dokonali ostatecznego aktu zniszczenia kościoła wysadzając w powietrze wieżę, na której wisiały dzwony. Część dzwonów zniszczono, pozostałe zostały wywiezione. Trzy miesiące później zostały odnalezione w fabryce Lilpopa na Woli a figura Chrystusa wraz z pomnikiem Kopernika w okolicach Nysy. W tym samym roku rozpoczęto odbudowę kościoła. W 1947 roku przystąpiono do odbudowy wież która zakończyła się w 1951. Wtedy tez ułożono schody prze wejściem. W roku 1953 rozpoczęła się rekonstrukcja fasady zakończona trzy lata później. W 1969 roku odbyło się poświęcenie przez Prymasa Polski ołtarza głównego.

Fasada kościoła jest barokowo-klasycystyczna, zaprojektowana przez Józefa (pierwsza faza) i Jakuba Fontanów (druga faza), powstała do 1757 roku. Od 1818 roku ku wejściu biegną nowe schody, a od 1858 balustradę, wcześniej zdobioną postaciami ewangelistów, zdobi figura Chrystusa, dzieło Andrzeja Pruszyńskiego. Pierwotnie betonowa, w 1898 roku zastąpiono ją brązowym odlewem Piusa Welońskiego. Posąg, choć zwalony i wywieziony podczas II wojny światowej, odnaleziono w Nysie i sprowadzono do Warszawy po wojnie. Zawartość przesyłki w okresie rozwijającego się komunizmu opisana była Obywatel Chrystus. Poniżej figury widnieje napis sursum corda, czyli w górę serca. Wraz z wymienionym powyżej napisem cały portal dolnego kościoła jest dziełem Stefana Szyllera z 1898 roku. Wejście do górnego natomiast kościoła zdobią umieszczone ponad nim personifikacje Wiary i Nadziei Jana Jerzego Plerscha z XVIII wieku, powyżej anioły adorujące krzyż, a po bokach, we wnękach, św. Paweł z mieczem i księga ewangelii po prawej oraz św. Piotr z kluczami i drzewem Krzyża Świętego po lewej. Nad głównym wejściem widnieje tablica fundacyjna z łacińską inskrypcją. Czubek dachów wież zdobi kogut, tzw. kurka na dachu, a w hełmach zachowały się natomiast oryginalne XVIII-wieczne balkony z kutego żelaza.

Widok z 1762 roku.

Widok z 1770 roku.

Rycina z 1823 roku.

Ilustracja z 1863 roku.

Rok 1867.

Rok 1903.

Pocztówka z 1910 roku.

1912.

1915.

Lata trzydzieste XX wieku

Lata trzydzieste XX wieku

Lata trzydzieste XX wieku

1944

1945.

1945.

1945.

1945.

1945.

1946

1947

1947

1955

1958

Sierpień 2011

Obrazu Canaletta oraz zdjęcia zniszczonej figury z 1945 specjalnie nie zamieszczałem, gdyż jak sądzę każdy ma je w pamięci.

3 komentarze:

  1. Ta fotka z zeszytu KAW, z przepołowionym Kopernikiem, jest wstrząsająca.

    OdpowiedzUsuń
  2. Ale najlepiej on wygląda w wersji 1762, gdy ciemniejsze przejścia tworzą ciekawy wizualnie wypukły efekt światłocieni. Bez tego fasada wygląda na bezkształtną, zbyt szeroką, rozlazłą...

    OdpowiedzUsuń