08.03.2012

Plac Małachowskiego 4 - pałac Leopolda Kronenberga

W maju 1867 posesję nr 22/1348 od Bernarda Kohena kupił Leopold Kronenberg, pod koniec kariery posiadacz największej fortuny w Królestwie Polskim, bankier, magnat kolejowy, przemysłowiec i ziemianin, a jednocześnie patriota, zaangażowany w liczne akcje dobroczynne. Po zburzeniu kamienicy Arndta wystawił on w latach 1868 - 71 pałac projektowany przez wybitnego architekta berlińskiego Georga Hitziga. Budowla kosztowała ok. miliona rubli w złocie, co odpowiadało cenie kilkunastu luksusowych kamienic, a należy podkreślić, że drugi z najdroższych pałaców warszawskich (Szlenkierów, na pl. Dąbrowskiego 6) - i to wybudowany dopiero w latach osiemdziesiątych XIX wieku - wart był „zaledwie” 300 000 rubli. Olśniewająca rezydencja, zaprojektowana na rzucie zbliżonym do litery E, stanęła frontem (tj. grzbietem „litery”) do placu, a bokiem do ul. Królewskiej. Architekt nadał jej formy „eklektycznie pojętego neorenesansu w berlińskiej redakcji, znanej w Warszawie z późniejszej twórczości Józefa Hussa”.

Po śmierci właściciela Leopolda Kronenberga w 1878 roku pałac częściowo przeznaczony pod wynajem. Mieścił się w nim m.in. zarząd Kolei Nadwiślańskiej. W 1916 planowano przebudowę gmachu - projektu jednak nie zrealizowano. W 1917 roku w pałacu miała swoją siedzibę tymczasowa Rada Stanu.

W dwudziestoleciu międzywojennym pałac przeszedł na własność Banku Polskiego. Do czasu budowy „Prudentialu” w pałacu miało swą siedzibę Towarzystwo ubezpieczeń na życie i od wypadków "Przezorność". W 1930 roku mieściło się tu poselstwo Danii. Od drugiej połowy lat trzydziestych były tu biura polskiej linii okrętowej Gdynia-Ameryka a od roku 1938 poselstwo Portugalii. 20 marca 1939 roku część gmachu strawił pożar.

We wrześniu 1939 roku gmach spłonął od bomb zapalających. Wyposażenie uległo zniszczeniu, ruiny zostały zabezpieczone i w takim stanie przetrwały wojnę. Długo trwało decydowanie co począć z dosyć dobrze zachowanymi murami. Ostatecznie w 1959 podjęto decyzję o rozbiórce, która została przeprowadzona w latach 1961 - 62.

W latach 1974 - 76 przedsiębiorstwo Orbis wybudowało w miejscu pałacu pięciogwiazdkowy hotel Victoria. Nazwa miała nawiązywać do pobliskiego placu Zwycięstwa. Hotel będący tak jak budynki Forum i Intraco jedną ze szwedzkich inwestycji zaprojektowali architekci Zbigniew Pawelski i Leszek Sołonowicz którzy inspirowali się architekturą Szwecji lat siedemdziesiątych. Dzięki temu budynek miał jak na owe czasy supernowoczesną, monolitową konstrukcję z betonu. Wykonawcą projektu była firma Skanska.

Gmach stanął w miejscu pałacu, który swoją fasadą zwracał się ku placowi Małachowskiego, komponował się z portykiem Zachęty. Victorię zaprojektowano zaś frontem do pl. Zwycięstwa a ślepym szczytem do pl. Małachowskiego. Takie usytuowanie budynku zdegradowało drugi z placów. Architekci nie pomyśleli również o połączeniu hotelu z ocalałą kamienicą Raczyńskich, przez co odsłonięty jej szczyt dodatkowo szpeci otoczenie. Zmieniono również adres posesji i od tego momentu jest to ulica Królewska 11. Mimo to przez długi czas uchodził za symbol luksusu oraz wnosił powiew wielkiego świata. Szybko też stał się miejscem gdzie kręcono sceny do filmów takich jak "Miś", "07 zgłoś się", "Wielka majówka" czy "Co mi zrobisz jak mnie złapiesz". W hotelu zamieszkiwało również kilku znamienitych gości ze świata terroryzmu - Abu Nidal, Abu Daud oraz sam Ilicz Ramirez Sanches ps. Szakal. 1 sierpnia 1981 roku na drugiego z nich pod Victorią przeprowadzono nieudany zamach. Dauda dosięgło siedem kula ale żadna go nie zabiła. O przeprowadzenie akcji podejrzewano agentów Mossadu.

Victoria dwukrotnie przeszła remont, który jednak niewiele zmienił w jej zewnętrznym wyglądzie.

Kamienica Arndta w 1855 roku.
Widok z roku 1869.

Fotografia z roku 1890

1903

Zdjęcie zapożyczone z portalu fotopolska.eu. Lata dwudzieste XX wieku.

Marzec 1939

1945

1950

Hotel Victoria, 1978

1979

06.03.2012

Plac Małachowskiego 3 - Zachęta

Towarzystwo Zachęty Sztuki Pięknych powstało w 1860 roku z inicjatywy Aleksandra Lessera oraz Wojciecha Gersona i początkowo miało swoją siedzibę w pałacu Ossolińskich-Mokronowskich na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Królewskiej. Głównym zadaniem towarzystwa była popularyzacja sztuki polskiej, niesienie pomocy młodym artystom, działalność wydawnicza, organizacja wystaw i konkursów. W pierwszym miejscu mieściło się do 1862 roku, a następnie kilkukrotnie funkcjonowało w różnych lokalizacjach: w latach 1862-1869 w pałacu Ogińskich, w latach 1869-1884 w odwachu przy kościele św. Anny, a od 1884 działało w baraku Gracjana Ungera ustawionym przed pałacem Potockich.

Własnej siedziby Towarzystwo dorobiło się dopiero w latach 1898 - 1900, kiedy to na placu Małachowskiego powstała siedziba zaprojektowana przez Stefana Szyllera (z detalem rzeźbiarskim Zygmunta Otto) na terenie podarowanym przez panią Górecką. Powstał eklektyczny budynek z przewagą detalu neobarokowego, wzorowany na rzymskim Palazzo dell’ Esposizzione. Początkowo budynek składał się jedynie z dwóch skrzydeł frontowych, w 1903 roku został rozbudowany o południowo-zachodnie skrzydło wystawowe.

W budynku galerii 16 grudnia 1922 roku zamordowano prezydenta Polski Gabriela Narutowicza, a zamachowcem okazał się być malarz, wykładowca i krytyk sztuki Eligiusz Niewiadomski. Zamachowiec oddał trzy strzały z pistoletu, jednak nie próbował uciekać z miejsca zbrodni. Eligiusz Niewiadomski został od razu schwytany, a Gabriel Narutowicz zmarł na miejscu. Pochowano go w podziemiach katedry św. Jana 22 grudnia 1922 roku, natomiast Niewiadomskiego skazano na śmierć 30 grudnia 1922 roku i stracono na stokach Cytadeli 31 stycznia 1923 roku.

W 1939 roku, wraz z wybuchem II wojny światowej, Towarzystwo zawiesiło działanie, a w 1940 zostało oficjalnie rozwiązane, zbiory natomiast przekazano Muzeum Narodowemu. Sam budynek pozostał niezniszczony podczas wojny, gdyż przeznaczony był na niemiecki dom kultury – Haus der Deutschen Kultur. W akcji sabotażowej zerwania niemieckiej flagi z budynku brał udział Jan Bytnar. Po wojnie w gmachu działało Centralne Biuro Wystaw Artystycznych. W 1982 roku budynek rozbudowano o ostatnie, północno-zachodnie skrzydło (od strony Królewskiej, w miejscu dawnej kamienicy nr 17), czym ostatecznie domknięto projekt Szyllera. Towarzystwo reaktywowało się w 1990 roku jako Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych przy Galerii Zachęta. Od 2003 roku w budynku działa "Zachęta Narodowa Galeria Sztuki".

1895

1903

1903 - widok od strony Kredytowej

1931

1933

1940

1941

1945

1963

1979

2011

2011

04.03.2012

Plac Małachowskiego 1 - Gimnazjum im. Mikołaja Reya

Budynek szkoły stanął w roku 1866 na miejscu dawnej wozowni i stajni należących do gminy ewangelicko-augsburskiej. Projekt wykonał Jan Kacper Heurich.

W 1912 roku szkołę przebudowano według projektu Henryka Gaya dla potrzeb powołanego w 1906 8-klasowego gimnazjum im. Mikołaja Reja, które mieściło się dotychczas w wynajmowanym budynku przy Pankiewicza 3 (ówczesnej Składowej). Budynek szkoły parafialnej oraz oficyny nadbudowano o dwa piętra. W trakcie budowy dokonano licznych modyfikacji pierwotnego projektu. M.in. w bocznych elewacjach zamiast okien czwartej kondygnacji umieszczono półokrągłe płyciny, wypełnione płaskorzeźbami z siedzącą sową i koncentrycznie ułożonym ornamentem z podwieszonych girland, po bokach których znajdowały się maski głów kobiecych. Środkową część fasady zwieńczono trójkątnym szczytem z napisem „MACTE ANIMO” (śmiało odważnie).

Budynek należał do reprezentatywnych przykładów wczesnomodernistycznej architektury warszawskiej. Był to na owe czasy najnowocześniejszy budynek szkolny w mieście.

W 1944 roku połowa szkoły uległa całkowitemu zniszczeniu. Druga połowa została odbudowana po wojnie ze znacznym uproszczeniem elewacji a od strony Królewskiej wzniesiono nowe skrzydło.

02.03.2012

Plac Małachowskiego - Pomnik Peowiaka

Motyw konającego żołnierza w wykonaniu Edwarda Wittiga pojawił się po raz pierwszy jako część większej rzeźby "Walka". Rzeźba "Umierającego bohatera" powstała w 1926 na grób oficera P.O.W. Jana Wojsznar Opielińskiego na cmentarzu na Powązkach (kwatera 195). Ta sama rzeźba w większej skali stała się pomnikiem ku czci poległych żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej. 27 września 1933 roku odsłonięto przed Zachętą kolejną wersję jako Pomnik żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej. Na cokole wyryto napis P.O.W. 1914-1921 Służba i śmierć bezimienna dla wzniosłej sprawy Ojczyzny. Peowiak nie zyskał uznania w oczach Warszawiaków i krążył o nim taki oto wierszyk:

Gdybym ja tam był,
na miejscu Peowiaka,
to bym stał jak chwat,
a nie leżał jak pokraka.

Do dyskusji włączył się również Julian Tuwim, który dzieciom znany jest z bajek a dorosłym z utworów o bardziej łacińskiej polszczyźnie. Stworzył bowiem dwuwiersz "Na pomnik Peowiaka"

Przed „Zachętą” spoczywa biedny paralityk.
Broń nas, Boże, od takich istot choro-wittyg.


Pomnik zaginął w 1940 roku. Poszukiwania nie przynosiły żadnych rezultatów, dopiero w 1989 roku odnaleziono elementy cokołu na terenie Królikarni. Krążyła też pogłoska, że pomnik został zakopany na terenie placu i dlatego przeszukano plac wykrywaczem metali ale i to nic nie dało. Ostatecznie zdecydowano się zrekonstruować rzeźbę na podstawie fotografii oraz gipsowych elementów zachowanych w Muzeum Narodowym. Replika wykonana przez Marka Moderau i Zbigniewa Mikilewicza została odsłonięta 11 listopada 1999. Rzeźbę poświęcił abp Sławoj Leszek Głódź. Pomnik nie stoi dokładnie w tym samym miejscu w którym stał przed wojną - został przesunięty o kilka metrów w stronę ulicy Kredytowej z powodu studzienki kanalizacyjnej.

1933. Edward Wittig obok pomnika.

1939.

1939.

1939

1940.