06.03.2012

Plac Małachowskiego 3 - Zachęta

Towarzystwo Zachęty Sztuki Pięknych powstało w 1860 roku z inicjatywy Aleksandra Lessera oraz Wojciecha Gersona i początkowo miało swoją siedzibę w pałacu Ossolińskich-Mokronowskich na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Królewskiej. Głównym zadaniem towarzystwa była popularyzacja sztuki polskiej, niesienie pomocy młodym artystom, działalność wydawnicza, organizacja wystaw i konkursów. W pierwszym miejscu mieściło się do 1862 roku, a następnie kilkukrotnie funkcjonowało w różnych lokalizacjach: w latach 1862-1869 w pałacu Ogińskich, w latach 1869-1884 w odwachu przy kościele św. Anny, a od 1884 działało w baraku Gracjana Ungera ustawionym przed pałacem Potockich.

Własnej siedziby Towarzystwo dorobiło się dopiero w latach 1898 - 1900, kiedy to na placu Małachowskiego powstała siedziba zaprojektowana przez Stefana Szyllera (z detalem rzeźbiarskim Zygmunta Otto) na terenie podarowanym przez panią Górecką. Powstał eklektyczny budynek z przewagą detalu neobarokowego, wzorowany na rzymskim Palazzo dell’ Esposizzione. Początkowo budynek składał się jedynie z dwóch skrzydeł frontowych, w 1903 roku został rozbudowany o południowo-zachodnie skrzydło wystawowe.

W budynku galerii 16 grudnia 1922 roku zamordowano prezydenta Polski Gabriela Narutowicza, a zamachowcem okazał się być malarz, wykładowca i krytyk sztuki Eligiusz Niewiadomski. Zamachowiec oddał trzy strzały z pistoletu, jednak nie próbował uciekać z miejsca zbrodni. Eligiusz Niewiadomski został od razu schwytany, a Gabriel Narutowicz zmarł na miejscu. Pochowano go w podziemiach katedry św. Jana 22 grudnia 1922 roku, natomiast Niewiadomskiego skazano na śmierć 30 grudnia 1922 roku i stracono na stokach Cytadeli 31 stycznia 1923 roku.

W 1939 roku, wraz z wybuchem II wojny światowej, Towarzystwo zawiesiło działanie, a w 1940 zostało oficjalnie rozwiązane, zbiory natomiast przekazano Muzeum Narodowemu. Sam budynek pozostał niezniszczony podczas wojny, gdyż przeznaczony był na niemiecki dom kultury – Haus der Deutschen Kultur. W akcji sabotażowej zerwania niemieckiej flagi z budynku brał udział Jan Bytnar. Po wojnie w gmachu działało Centralne Biuro Wystaw Artystycznych. W 1982 roku budynek rozbudowano o ostatnie, północno-zachodnie skrzydło (od strony Królewskiej, w miejscu dawnej kamienicy nr 17), czym ostatecznie domknięto projekt Szyllera. Towarzystwo reaktywowało się w 1990 roku jako Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych przy Galerii Zachęta. Od 2003 roku w budynku działa "Zachęta Narodowa Galeria Sztuki".

1895

1903

1903 - widok od strony Kredytowej

1931

1933

1940

1941

1945

1963

1979

2011

2011

3 komentarze:

  1. Data pod pierwszym to chyba czeski błąd (1985)?

    OdpowiedzUsuń
  2. Taki śliczny budynek a w środku takie gie...

    OdpowiedzUsuń
  3. Panowie, odpowiem Wam zbiorczo - tak :)

    OdpowiedzUsuń